و تعبير « رضوان الله عليها » براى فاطمهء زهرا عليها السلام قابل توجه است . « 1 » كتاب الخراج به كوشش محمد حسين الزبيدى در سال 1981 در بغداد به چاپ رسيده است . محمد بن احمد تميمى ( م 333 ) ابوالعرب محمد بن احمد تميمى يكى از مورخان افريقيه‌اى ناشناخته - در شرق اسلامى - قرن چهارم هجرى است كه اثرى بديع در تاريخنگارى دوران اسلامى كه خوشبختانه برجاى مانده ، پديد آورده است . كتاب پرارج وى كتاب المِحَن است . در ادبيات تاريخى ما در ضمن كتابها ، آثارى دربارهء كشته شدگانى كه ناجوانمردانه و ترورگونه به قتل رسيده‌اند داريم . نيز آثار دربارهء مقتل اشخاص مختلف كه نمونه‌هاى آن را ميان آثار نويسندگان مختلف دورهء تك نگارى مشاهده كرديم . در همين زمينه آثارى وجود دارد كه مصايب و محنتهاى شخصى خاص را فهرست كرده است . مانند كتاب محنة اميرالمؤمنين از ابن دأب ( م 171 ) ، كتاب محنة احمد بن حنبل از صالح بن احمد بن حنبل ( م 265 ) ، كتاب محن الرسول و ذكر إحن اعدائهم از محمد بن احمد صفوانى . « 2 » اما كتاب تميمى حاوى فهرستى از رجالى است كه هر كدام به نوعى گرفتار مصايب و محنتها شده و بسيارى از آنها در ضمن اين مصايب كشته شده‌اند . با توجه به اين كه تأليف كتاب در نيمهء نخست قرن چهارم است ، طبعا اثرى است كهن كه مىتواند اخبار بديعى دربارهء اشخاص مهمى باشد كه در آن روزگار نقشى تاريخى بر عهده داشته‌اند . مقصود وى از محن ، انواع و اقسام مصايبى است مانند زندان و تبعيد و شكنجه و قتل جز اينها كه صحابه و تابعين و علما و فقها و امرا و خلفا گرفتار آن شده‌اند . ابوالعرب تميمى نويسندهء كتاب المحن ، از شاهزادگان افريقيه‌اى است كه روى به درس و علم آورده و در نهايت به منصب مفتى مذهب مالكى در آن ديار انتخاب شده است . وى از كسانى است كه در زمان خويش با دولت فاطمى جديدالتأسيس در افريقيه درگير شده است . وى آثار متعددى در فقه و تاريخ و شرح حال علماى افريقيه نگاشته كه چهارده عنوان است . « 3 » وى در بيان محنت افراد ، بحث را با مقدمه‌اى حديثى دربارهء محنت و بلا آغاز كرده و پس از اشارتى به قتل عثمان ، از ترور عمر و سپس - مجددا - از عثمان سخن گفته و در ادامه نمونه‌هاى بعدى را بر اساس نظم و ترتيب تاريخى مىآورد . شيوهء وى استفاده از اسناد بوده و اخبار خويش را به صورت مسند نقل مىكند ، گرچه گاه براى شكل دادن به تركيب

--> ( 1 ) . الخراج ، صص 259 - 260 ( 2 ) . نك : مقدمهء كتاب المحن ، ص 17 ( 3 ) . مقدمهء كتاب المحن ، ص 30